Verborgen verhalen #12

Queer geschiedenissen: herinneren, helen, speculeren 

Queer geschiedenissen zijn vaak gefragmenteerd, verzwegen of uitgewist. In dit artikel verkent conservator en curator Adelheid Smit hoe textiel kan fungeren als drager van herinnering, heling en verbeelding binnen LHBTQIA+ geschiedenis. Aan de hand van de tentoonstelling Haus of fibre in het TextielMuseum laat zij zien hoe kunstenaars via co-creatie, persoonlijke verhalen en speculatieve geschiedenis verloren queer narratieven opnieuw zichtbaar maken — niet als iets nieuws, maar als iets wat er altijd al was.

Foto door Patty van den Elshout i.o.v. TextielMuseum

Foto door Josefina Eikenaar i.o.v. TextielMuseum

Kamers vol verhalen

De tentoonstelling ‘Haus of fibre’ is opgezet als een queer huis met kamers en een tuin. Het huis verbindt het zelfgemaakte van textiel en het zelfgemaakte bestaan van queer mensen. Het is bovendien een creatief huis dat continue in verandering is en zich verzet tegen regels en grenzen. Ook helpt de opzet van een huis om chronologie los te laten en verhalen door de tijd heen met elkaar te verbinden.  Naast het feit dat de voornoemde hiaten in de queer geschiedenis dat onmogelijk maken, gaf deze indeling ons ook de ruimte om op meer creatieve manieren de geschiedenis van LHBTQIA+ mensen invoelbaar te maken. Ten slotte is het goed om erbij stil te staan dat hedendaagse queer tentoonstellingen van musea en andere kunstinstituten, op de schouders staan van grassroots tentoonstellingen van queer kunstenaars en curatoren die veelal in de huiselijke omgeving plaatsvonden.* Een ietwat associatieve rondleiding door verschillende kamers van ‘Haus of fibre’ toont hoe we op verschillende manieren queer verhalen terugschrijven in de geschiedenis of anderszins historische verbanden maken.  

Foto door Josefina Eikenaar i.o.v. TextielMuseum

(Kunst)geschiedenis herschrijven 

LHBTQIA+ geschiedenis schrijf je niet alleen in grote lijnen, maar juist ook in de vorm van vele persoonlijke verhalen. In de hal van ‘Haus of fibre’ word je meteen verwelkomd door een monumentale quilt door Studio Paul & Haiko, getiteld ‘I was born from an ocean of my mother’s skirts’. Paul van de Waterlaat (hij/hem) en Haiko Sleumer (hij/hem) hebben - samen met een hoop andere handjes, want een quilt maak je nooit alleen – Paul afgebeeld als de godin Venus uit het beroemde schilderij van Botticelli. Als kind droeg Paul graag rokjes en jurkjes, maar op jeugdfoto’s zijn die nergens terug te zien. Dit stuk van Pauls queer verleden is onbewust door zijn familie uitgewist, waarbij de fotografische lens als cisgender kader diende waarin andere vormen dan masculiene genderexpressie simpelweg niet thuishoorden.

Het werk van Studio Paul & Haiko draait dan ook steeds om het herschrijven van het (eigen, persoonlijke) verleden, wat je ook terugziet in deze quilt. De quilt is helemaal gemaakt uit jaren ’80 jurken van de moeder van Paul, die ze hem voor dit doeleinde gegeven heeft. Rechts op de quilt is zijn moeder te zien als een behulpzame ‘side-kick’ godin die hem een jurk aangereikt. Met deze (weder)geboorte van Paul uit de jurken van zijn moeder herschrijven de kunstenaars niet alleen Pauls individuele geschiedenis, maar ook die van zijn familie. Het toont dat verloren stukken uit het verleden gezamenlijk gereconstrueerd en geheeld kunnen worden. Het verleden is geen gefixeerd gegeven, maar even fluïde als genderexpressie zelf. Met deze geboorte van Venus voorzien Paul & Haiko de patriarchale kunstgeschiedenis van een queer interpretatie. Op die manier laten de kunstenaars zien hoe kunst door de eeuwen heen gendernormen in stand heeft gehouden, maar dat kunst tegelijkertijd ingezet kan worden om kritiek hierop te leveren.  

Studio Paul & Haiko. Foto door Josefina Eikenaar i.o.v. TextielMuseum

Herinneren hoe queer we waren

In de keuken tonen verschillende kunstwerken hoe LHBTQIA+ identiteiten zich vermengen met andere vormen van identiteit zoals religie, etniciteit en cultuur. Hoewel de intersectie van die identiteiten ook gecompliceerd en onderdrukkend kan zijn, laten een aantal kunstenaars zien dat bijvoorbeeld queerness en spiritualiteit ook inherent verbonden kunnen zijn. 

Zo maakt Chathuri Nissansala (zij/hen) in hun werk zichtbaar hoe gender non-conforme mensen in prekoloniaal Sri Lanka altijd onderdeel zijn geweest van tradities, verhalen en spirituele gemeenschappen. Door wetten die de Nederlandse en later de Britse koloniale heersers hebben ingevoerd, worden vandaag de dag LHBTQIA+ mensen nog steeds vervolgd in Sri Lanka. Terwijl er voor die tijd een inheemse gemeenschap  bestond van gender non-conformemensen, genaamd de Nachchi.  Dat zij niet als vrouwelijk of mannelijk beschouwd werden, was juist onderdeel van hun aanzien; door hun non-binaire aard zouden zij dichter bij de spirituele wereld staan. 

In haar krachtige performances en video’s toont Chathuri de huidige Nachchi op plekken die door de Sri Lankaanse burgeroorlog (1983-2009) beschadigd zijn geraakt en nu als ontmoetingsplekken voor LHBTQIA+ mensen dienen. Een centraal figuur in deze performances is de Black Prince of ‘Kalu Kumaraya’, een goddelijke entiteit die in de orale tradities van Sri Lanka wordt omschreven als een genderfluïde figuur die steeds verandert. De queer performers die deze oude rituelen weer tot leven wekken, dragen handgemaakte kostuums en ornamenten. Chathuri is in de leer gegaan bij een oude kaste, de Navandanna, die al generaties lang fijne handweefsels met kralen maken. Dit kralenwerk was een belangrijk onderdeel van verschillende religieuze tradities en helingsceremonies die ‘Shantikarma’ werden genoemd. De verschillende patronen van het kralenwerk vormen symbolen van kosmische genezing en transgressie. 

Nu de Navandanna kaste langzaam aan het verdwijnen is, heeft Chathuri het op zich genomen om niet alleen deze vorm van spirituele kunstnijverheid te behouden, maar opnieuw te verbinden met de inheemse queer geschiedenis van Sri Lanka. Ze maakt er prachtige sieraden, kronen en maskers van die niet alleen bijdragen aan de transformatie tot goddelijk, queer wezen, maar ook voor een deel de identiteit van de drager obscuur maken. Gezien de huidige vervolging van LHBTQIA+ mensen op basis van voornoemde koloniale wetten, is dit helaas noodzakelijk. Des te belangrijker is het dat Chathuri de helende kracht van inheems handwerk verbindt met de huidige LHBTQIA+ gemeenschap van Sri Lanka en daarmee aantoont dat hun queerness altijd onderdeel was van de Sri Lankaanse cultuur en geschiedenis. 

Chathuri Nissansala. Foto door Uditha Chirantha (onderdeel van collectief KAGUL)

Zeg hun namen 

In de tentoonstelling is in elke ruimte een videoportret te vinden van één van de leden van de co-creatiegroep, die gemaakt zijn door filmcollectief De Transketeers. In elke video ontmoet je één van de leden van de co-creatiegroep, leer je meer over hun werk en vertellen ze wat 'hun’ kamer voor hen betekent. Onze historisch adviseur Célio Braga (hij/hem) eert niet alleen in zijn kunstwerken het leed én het verzet van queer mensen*, maar vond het ook belangrijk om dit terug te laten komen in zijn videoportret.

In deze video vertelt Célio hoe de woonkamer voor hem symbool staat voor vriendschap en het samenkomen met je gemeenschap. Die vriendschappen bestaan niet alleen nu, maar reiken ook terug naar het verleden. Het videoportret eindigt met Célio die een lange lijst opleest met de namen van, al dan niet overledenqueer schrijvers, kunstenaars, fotografen en denkers die hem geïnspireerd hebben, zodat ze niet vergeten worden. Hij sluit af met de vele anonieme LHBTQIA+ers die we inmiddels zijn verloren en die ook al uit de geschiedenis zijn geschreven.

Foto door Josefina Eikenaar i.o.v. TextielMuseum